Tijdens zijn afstudeerstage bij JBA deed Mozes Ndongala praktijkgericht juridisch onderzoek naar de aansprakelijkheid bij verkeersongevallen met volledig zelfrijdende auto's. Daarbij stond de vraag centraal hoe JBA, binnen het Nederlandse en Europese civiele aansprakelijkheidsrecht, kan omgaan met schade die ontstaat door ongevallen met autonome voertuigen.

De opkomst van zelfrijdende auto's zal naar verwachting grote gevolgen hebben voor het aansprakelijkheidsrecht. Waar bij traditionele verkeersongevallen meestal wordt beoordeeld of een bestuurder onrechtmatig heeft gehandeld (artikel 6:162 BW), rijst bij volledig autonome voertuigen een andere vraag: ligt de oorzaak van een ongeval bij menselijk handelen, een technisch defect, de software of een AI-systeem?

In dit artikel wordt een weergave gegeven van de waarschijnlijkebetekenis van de Product Liability Directive (PLD) en de AI Act voor de toekomstige aansprakelijkheid bij zelfrijdende auto's.

Van bestuurdersaansprakelijkheid naar productaansprakelijkheid

Naarmate voertuigen zelfstandiger verkeersbeslissingen nemen, wordt het minder vanzelfsprekend om een fout aan de bestuurder toe te rekenen. De oorzaak van een ongeval kan immers ook liggen in de technologie die het voertuig aanstuurt. Daardoor verschuift de aandacht mogelijk van de bestuurder naar de producent. Niet langer staat uitsluitend de vraag centraal of de bestuurder een fout heeft gemaakt, maar ook of sprake is van een gebrek in het voertuig, de software of het AI-systeem.

De Product Liability Directive (PLD)

Een belangrijke ontwikkeling binnen het Europese aansprakelijkheidsrecht is de herziening van de Product Liability Directive (PLD). Deze richtlijn moderniseert het productaansprakelijkheidsrecht en sluit beter aan bij technologische ontwikkelingen zoals software, digitale producten en kunstmatige intelligentie. Dat kan grote gevolgen hebben voor zelfrijdende auto's. Zo verruimt artikel 4 PLD het begrip product. Hierdoor kunnen ook software, digitale producten en AI-systemen onder de regeling vallen. Een gebrekkige software-update of een fout in het AI-systeem van een zelfrijdend voertuig kan daardoor aanleiding geven tot productaansprakelijkheid.

Artikel 7 PLD bepaalt wanneer een product als gebrekkig wordt beschouwd. Daarbij spelen onder meer de veiligheidsverwachtingen van gebruikers, de technische eigenschappen van het product en het moment waarop het op de markt is gebracht een rol. Bij autonome voertuigen zal dit van belang zijn bij de beoordeling of het systeem de veiligheid bood die gebruikers redelijkerwijs mochten verwachten.

Daarnaast versterkt de PLD de bewijspositie van benadeelden. Op grond van de artikelen 9 en 10 PLD kunnen onder omstandigheden technische gegevens, zoals voertuigdata en informatie over het functioneren van het AI-systeem, worden opgevraagd. Deze gegevens kunnen een belangrijke rol spelen bij het aantonen van een gebrek en het oorzakelijk verband met de geleden schade.

Ook artikel 11 PLD is relevant. Producenten kunnen onder omstandigheden verantwoordelijk blijven voor een product wanneer zij na verkoop invloed blijven uitoefenen op de werking ervan, bijvoorbeeld door software-updates of wijzigingen op afstand. Juist bij zelfrijdende auto's, die voortdurend worden geüpdatet, kan dit een belangrijke rol spelen.

De AI Act

Naast de PLD zal ook de AI Act naar verwachting van invloed zijn op toekomstige aansprakelijkheidsvraagstukken. Zelfrijdende auto's kunnen worden aangemerkt als high-risk AI-systemen in de zin van artikel 6 AI Act. De AI Act bevat geen zelfstandige aansprakelijkheidsregeling, maar stelt wel uitgebreide eisen aan de ontwikkeling en het gebruik van AI-systemen. Die verplichtingen kunnen van grote betekenis zijn bij het reconstrueren van een ongeval en het vaststellen van de oorzaak daarvan. Zo verplicht artikel 12 AI Act aanbieders om relevante gegevens en systeemactiviteiten te registreren. Deze informatie kan inzicht geven in de beslissingen die het AI-systeem vlak vóór een ongeval heeft genomen.

Daarnaast schrijft artikel 14 AI Act voor dat hoogrisico-AI-systemen onder passend menselijk toezicht moeten staan. Of aan deze verplichting is voldaan, kan mede van belang zijn bij de beoordeling van de aansprakelijkheid.

Wat betekent dit voor de praktijk?

Hoewel de juridische kaders zich nog verder zullen ontwikkelen, lijkt één trend duidelijk: technische gegevens zullen een steeds belangrijkere rol spelen bij de beoordeling van aansprakelijkheid. Waar nu vooral wordt gekeken naar het handelen van de bestuurder, zullen straks ook softwarelogs, sensordata, voertuiggegevens en AI-beslissingen bepalend kunnen zijn voor de vraag hoe een ongeval is ontstaan en wie daarvoor verantwoordelijk is.

Voor slachtoffers betekent dit dat niet alleen de bestuurder, maar mogelijk ook de producent, softwareontwikkelaar of leverancier van het AI-systeem aansprakelijk kan zijn. Voor de letselschadepraktijk brengt dit nieuwe uitdagingen met zich mee. Naast juridische expertise zal ook kennis van de achterliggende technologie steeds belangrijker worden.

Heeft u vragen over de juridische ontwikkelingen rondom zelfrijdende voertuigen of aansprakelijkheid bij verkeersongevallen? Neem gerust contact op met JBA. Wij denken graag met u mee.

‍