Femme dans un fauteuil. Een verkenning van het Nederlandse goederen- en verjaringsrecht aan de hand van een gestolen Picasso

In de nazomer van 1918, tijdens zijn huwelijksreis met de Russische ballerina Olga Chochlova bij Biarritz, schilderde Pablo Picasso een klein doek van 34 bij 27 centimeter, Femme dans un fauteuil, uit zijn synthetisch-kubistische periode. Het Solomon R. Guggenheim in New York kocht het in 1936 van de Londense Gallery Zwemmer. In het najaar van 1960 gaf het museum het in bruikleen aan de University of Pittsburgh voor een tentoonstelling. In februari 1961 zou het terugkomen. Dat gebeurde niet. Op 5 februari ontdekte een promovendus dat het doek uit het Students Union-gebouw was verdwenen. Politie en FBI kwamen eraan te pas, musea door heel Noord-Amerika werden gewaarschuwd. Daarna werd het decennialang stil.

Pas in 2023 dook het weer op. Een onderzoeker van Christie's stuitte op het werk bij de voorbereiding van een onderhandse verkoop en lichtte het museum in. De dagvaarding die het Guggenheim deze maand bij het New York State Supreme Court indiende, onthult de ontbrekende schakel. Een echtpaar uit Massachusetts kocht Femme dans un fauteuil in 1999 van Beadleston Fine Art, een galerie in Manhattan. Hoe het werk daar belandde en of de galerie of de kopers van de diefstal wisten, laat de dagvaarding open. Het museum eist nu teruggave, plus $ 3,5 miljoen. Er speelt ook nog iets op verzekeringsvlak. Na de diefstal keerde Chubb $ 7.000 uit. Toen het schilderij opdook betaalde het museum dat terug, waarna de verzekeraar bevestigde dat de titel weer bij het Guggenheim lag.

Naar het recht van de staat New York staat het museum sterk. Dat stelsel is opvallend eigenaarsvriendelijk. Tegen een koper te goeder trouw ontstaat de vordering pas na demand and refusal en sinds Guggenheim v. Lubell ontneemt het enkele tijdsverloop de eigenaar zijn recht nauwelijks. Wie stil blijft zitten verliest daar niet gauw. Hooguit biedt het billijkheidsverweer van rechtsverwerking de bezitter enige ruimte.

Als advocaat én kunsthistoricus dringt zich meteen bij mij een vraag op. Stel dat het doek niet in Pittsburgh maar in Amsterdam of 's-Hertogenbosch was ontvreemd, of, waarschijnlijker, dat het niet in New York maar in Nederland was opgedoken, voor een Nederlandse rechter. Had het Guggenheim dan een poot om op te staan? Waarschijnlijk niet. Waar New York de eigenaar beschermt tégen de tijd, laat het Nederlandse goederenrecht de tijd juist vóór de bezitter werken, desnoods tot het punt waarop de eigenaar zijn eigendom kwijtraakt.

Waarom Nederlands recht? De lex rei sitae

Waarom mag ik het Nederlandse recht er eigenlijk bij halen? Omdat het goederenrechtelijke regime van een zaak en dus de vraag wie eigenaar is, wordt beheerst door de lex rei sitae, het recht van de plaats waar de zaak ligt (artikel 10:127 BW). Dat recht reist mee. Verplaatst de zaak zich over de grens, dan verschuift ook het toepasselijke goederenrecht. Een rechtstoestand die onder het ene stelsel voltooid is, eerbiedigt het volgende in beginsel. Voor cultuurgoederen kent titel 10.10 BW daarnaast een eigen regeling ten gunste van het land van herkomst. Voor het gedachte-experiment volstaat de aanname dat het schilderij zich op de beslissende momenten in Nederland bevond. Dan geldt Nederlands goederenrecht, met alle gevolgen van dien.

Bezitter, houder, eigenaar

Drie begrippen uit Boek 3 BW brengen meteen ordening aan. Eigenaar is wie het meest omvattende recht op een zaak heeft (artikel 5:1 BW). Dat recht verdwijnt niet zodra je de zaak fysiek kwijt bent. Het Guggenheim werd in 1936 eigenaar en bleef dat, ook toen het doek uit Pittsburgh verdween. Het scharnier zit in het verschil tussen bezitter en houder. Bezit is het houden van een goed vóór jezelf (artikel 3:107 lid 1 BW). Houderschap is houden vóór een ander. De universiteit hield het schilderij in bruikleen (artikel 7A:1777 e.v. BW) en was dus houder, geen bezitter. Bruikleen, huur en bewaarneming leveren nu eenmaal geen bezit op. De houder erkent het recht van een ander en de uitlener behoudt zijn bezit middellijk, via die houder. Dat het doek feitelijk bij de universiteit lag, veranderde aan het bezit van het museum niets.

Toen kwam de diefstal. In februari 1961 ging de dief het doek vóór zichzelf houden. Dat is bezit, maar bezit te kwader trouw. En bezit is geen eigendom. Door zijn wederrechtelijke greep verkreeg de dief geen titel. Het Guggenheim bleef eigenaar en verloor alleen het bezit (artikel 3:117 BW). Dat ene moment, de dag waarop een niet-rechthebbende bezitter werd, start de klok die het lot van het schilderij bepaalt.

De kopers van 1999, ten slotte, zijn naar verkeersopvatting (artikel 3:108 BW) bezitters, want zij houden het werk vóór zichzelf. Zijn zij, of een van hun voorgangers, ook eigenaar geworden? Twee routes kunnen daarheen leiden, de derdenbescherming en de verjaring.

Route één. Derdenbescherming (artikel 3:86 BW)

Artikel 3:86 lid 1 BW beschermt wie een roerende zaak tegen betaling en te goeder trouw verkrijgt tegen de onbevoegdheid van zijn verkoper. De galerie die eigenlijk niet mocht leveren, draagt langs die weg tóch geldig over. Maar voor de gestolen zaak maakt de wet een uitzondering. De bestolen eigenaar mag haar nog drie jaar terugvorderen, gerekend vanaf de diefstal, óók van een koper te goeder trouw (artikel 3:86 lid 3 BW). Reken het uit en de zaak is snel klaar. Dat venster van drie jaar liep van 1961 tot 1964. Toen de kopers in 1999 tekenden, was het al vijfendertig jaar dicht. De diefstaluitzondering helpt het museum dus niet. Erger nog, ná die drie jaar keert de bescherming zich juist tégen de eigenaar. Was het venster nog open geweest, dan had bovendien een contra-uitzondering kunnen spelen. Tegen een particulier die keurig bij een professionele handelaar in diens winkel koopt, kan zelfs binnen de drie jaar niet worden gerevindiceerd (artikel 3:86 lid 3 sub a BW). Een galeriekoop komt daar dicht bij.

Het echte probleem op deze route is de goede trouw. Die ontbreekt niet alleen bij wie het wist, maar ook bij wie het had moeten weten (artikel 3:11 BW). Op de koper van een Picasso rust een stevige onderzoeks- en herkomstplicht. Wie een naoorlogs gat in de provenance van een modern meesterwerk onbevraagd laat, kan zich niet achter artikel 3:86 verschuilen, hoezeer het vermoeden van artikel 3:118 hem ook tegemoetkomt. Toch doet dit er voor de uitkomst nauwelijks toe. Er is namelijk een tweede route en die vraagt geen greintje goede trouw.

Route twee. De stille werking van de verjaring (artikel 3:105 jo. 3:306 jo. 3:314 lid 2 BW)

Hier zit de kern van de zaak. Strikt genomen verjaart niet de revindicatie zelf, maar de rechtsvordering tot beëindiging van het bezit van een niet-rechthebbende. Die verjaart na twintig jaar (artikel 3:306 BW). De termijn begint daags nadat de niet-rechthebbende bezitter werd (artikel 3:314 lid 2 BW), hier dus vlak na de diefstal van 1961. En dan de kneep. Het is een objectieve termijn. Hij loopt door, of de eigenaar nu weet waar zijn zaak is of niet. Dat het Guggenheim zestig jaar lang geen idee had waar het doek hing, schorst niets. Alleen een echte stuitingshandeling (artikel 3:316 en 3:317 BW) had de termijn kunnen breken. Bij een spoorloos schilderij is dat een illusie.

Dan het sluitstuk. Wie de zaak bezit op het moment dat die verjaring voltooid is, wordt eigenaar, uitdrukkelijk ook als zijn bezit niet te goeder trouw was (artikel 3:105 lid 1 BW). De wetgever heeft die regel er bewust in gezet, om te voorkomen dat bezit en eigendom voorgoed uit elkaar lopen en de zaak in een goederenrechtelijk niemandsland blijft hangen. De prijs is fors. Ook de dief, of wie het bezit na hem voortzet, kan zo eigenaar worden.

Meteen is duidelijk waarom de revindicatie hier geen zelfstandige rol speelt. De vordering van artikel 5:2 BW, waarmee de eigenaar zijn zaak opeist van ieder die haar zonder recht houdt, verjaart niet los van het recht waarop zij rust. Ze deelt in het lot van de eigendom. Gaat de eigendom via artikel 3:105 BW over op de bezitter, dan valt onder de revindicatie simpelweg de bodem weg, want er is geen eigenaar meer die haar kan instellen. Vóór 1992 leverde dat een beroemde ongerijmdheid op, een onverjaarbare revindicatie naast een eigenaar die zijn zaak toch nooit terugzag, een patstelling tussen kale eigendom en onaantastbaar bezit. Juist die impasse wilde het samenspel van artikel 3:105 en artikel 3:314 lid 2 BW opheffen. De revindicatie is voor het Guggenheim dus wel het haakje om te procederen, maar geen zelfstandig wapen. Ze staat of valt met de vraag of het museum in 2025 nog eigenaar is. En dat is het naar Nederlands recht vermoedelijk al sinds 1981 niet meer.

Zet de jaartallen op een rij. Diefstal in 1961. De twintigjaarstermijn vol omstreeks 1981. Op dat moment wordt de toenmalige bezitter van rechtswege eigenaar, terwijl het Guggenheim zijn eigendom even geruisloos verliest. Kochten de kopers in 1999, dan was het doek goederenrechtelijk allang schoon. Zij verkregen van een rechthebbende, zodat hun eigen goede trouw niet meer ter zake doet. De verkrijgende verjaring van drie jaar (artikel 3:99 BW) verandert daar niets aan. Die eist bezit te goeder trouw, wat een dief per definitie mist. Alles draait om artikel 3:105 BW.

Dezelfde klok velt ook de schadeclaim. Een vordering uit onrechtmatige daad verjaart hoe dan ook twintig jaar na de schadeveroorzakende gebeurtenis (artikel 3:310 lid 1 BW). Revindicatie en schadevordering sneuvelen dus ongeveer tegelijk, rond 1981. Die $ 3,5 miljoen zou naar Nederlands recht in dezelfde ademtocht als de eigendom zijn verdampt.

Voor de fijnproever. Redt het cultuurgoederenregime het museum?

Nu grijpt de geoefende lezer naar de reddingsboei van het cultuurgoederenregime. En terecht, want dáár geldt de gewone twintigjaarstermijn niet. Ter uitvoering van de Europese teruggaverichtlijn (nu Richtlijn 2014/60/EU, voorheen 93/7/EEG) kreeg het BW de artikelen 3:86a, 3:99 lid 2, 3:310a en 3:310b. De termijnen rekken flink op. De vordering verjaart pas drie jaar nadat plaats én bezitter bekend zijn geworden. Uiterlijk verjaart zij dertig jaar na de onrechtmatige uitvoer, voor stukken uit openbare collecties zelfs pas na vijfenzeventig jaar. Dat klinkt als de uitweg.

Alleen, die vlieger gaat niet voor het Guggenheim op. Het regime dekt één specifieke figuur, de terugvordering door een EU- of EER-lidstaat van een cultuurgoed dat onrechtmatig buiten zijn grondgebied is gebracht. Het is een statelijke, publiekrechtelijk gekleurde vordering wegens grensoverschrijdende uitvoer, geen gewone civiele revindicatie voor de eerste de beste museale eigenaar. Het Guggenheim is een private Amerikaanse stichting en de VS horen niet bij de Unie of de EER. Ook de UNESCO-1970-regeling en die voor cultuurgoederen uit bezet gebied zijn statelijk en op nauw omschreven categorieën gesneden. Voor een doodgewone revindicatie door een buitenlands privaat museum bieden ze niets. Wat overblijft, is het commune regime met zijn twintig jaar en artikel 3:105 BW.

Dat de bijzondere termijnen echt bijten, laat de rechtspraak zien. In het arrest Zweden / Antiquariaat van 10 februari 2023 liep zelfs een terugvordering door een staat vast op de verjaring van artikel 3:310a BW. Zweden ving bot bij het opeisen van een zeldzaam werk dat uit zijn Koninklijke Bibliotheek was ontvreemd. Een wondermiddel is het regime dus niet. En waar het wél geldt, beschermt het de verzoekende staat, niet de particuliere eigenaar.

Slotsom

De uitkomst is scherp. In New York houdt het Guggenheim een sterke kaart, want dat recht beschermt de eigenaar tegen de sleet van de tijd. In Nederland zou het museum vrijwel zeker met lege handen staan. De eigendom ging daar naar alle waarschijnlijkheid al rond 1981 over op de toenmalige bezitter, via de verjaring van de vordering tot beëindiging van het bezit (artikel 3:306 jo. 3:314 lid 2 BW) en de daaropvolgende verkrijging door die bezitter, te goeder of te kwader trouw, op grond van artikel 3:105 BW. De kopers van 1999 schoven daar veilig achteraan. Het cultuurgoederenregime, met zijn vijfenzeventig jaar voor openbare collecties, verandert dat waarschijnlijk niet, omdat het is voorbehouden aan EU- en EER-staten die onrechtmatige uitvoer aanvechten.

Blijft de ongemakkelijke constatering dat het Nederlandse stelsel gestolen zaken na twintig jaar in feite witwast. Geen weeffout, maar een keuze voor rechtszekerheid en tegen het eindeloos uiteenlopen van bezit en eigendom. Precies díe keuze riep destijds veel kritiek op en bewoog de wetgever ertoe voor statelijke terugvordering van cultuurgoederen een uitzondering te maken. Voor de gewone revindicatie bleef ze staan.

En daar wringt iets wat verder reikt dan deze ene Picasso. Terwijl de restitutiediscussie zich razendsnel losmaakt van de eigendomsvraag en verschuift naar legitimiteit, herinnert deze zaak eraan dat het klassieke goederenrecht zijn eigen, onverbiddelijke logica houdt. Legitimiteit kent geen verjaringstermijn. De aanspraak van de bestolen eigenaar wel. Wie ooit een Nederlands museum moet adviseren, doet er goed aan te beseffen dat formeel recht en rechtsgevoel hier uiteenlopen. Na twintig jaar trekt niet de bestolen eigenaar aan het langste eind, maar de bezitter.

‍

‍

Dit blog is bedoeld als algemene juridische beschouwing en niet als concreet juridisch advies. De goederenrechtelijke beoordeling van een concreet geval hangt af van de precieze feiten, het toepasselijke recht en, bij grensoverschrijdende kwesties, van het internationaal privaatrecht.

‍