Algemeen

Een roofkunstclaim vijf dagen voor de veiling en een veilinghuis met 180 miljoen op het spel

Vanavond gaat bij Sotheby's in New York een Van Gogh onder de hamer die naar verwachting zo'n 180 miljoen dollar opbrengt. Vijf dagen geleden lag er een brief van de erfgenamen van een Berlijnse Joodse uitgever. Zij betwisten een verkoop uit 1936 en vroegen om uitstel. Gisteren, enkele uren voor de veiling, maakte Sotheby's bekend dat er een akkoord is. De veiling gaat door.

In mijn blogs Restitutie is allang geen eigendomsvraag meer en Een vaas met een verleden schreef ik over de eigenaar die moet teruggeven en over de koper die zijn geld kwijt is. Deze keer wil ik het over een partij hebben die in zulke verhalen meestal buiten beeld blijft. Het veilinghuis. Want Sotheby's heeft dit schilderij volgens The Art Newspaper gegarandeerd. Dat verandert alles. Een veilinghuis dat garandeert, is geen bemiddelaar meer die een percentage opstrijkt. Het heeft zelf honderden miljoenen op het spel staan. En dan is een brief van erfgenamen geen morele kwestie meer, maar een financieel noodgeval.

Ik bekijk de zaak daarom vanuit het veilinghuis en vertaal die naar Nederlands recht. Wat is zo'n garantie? Tegenover wie is het veilinghuis aansprakelijk als het misgaat? Welke verzekering dekt dit risico? En wie betaalt uiteindelijk de schikking?

Wat is er gebeurd?

Het gaat om 'Bloeiende kastanjebomen', dat Van Gogh in mei 1890 schilderde, enkele weken voor zijn dood. Sotheby's verwacht ongeveer 180 miljoen dollar. Dat zou het record voor een Van Gogh ruim breken. De inbrenger is de Argentijnse familie Blaquier-Arrieta, die het doek in 1975 kocht. Het is sindsdien vrijwel niet meer in het openbaar gezien.

De herkomst leest als een eeuw kunstgeschiedenis. Na de dood van Vincent en Theo kwam het doek bij Jo van Gogh-Bonger, die het in 1905 via een handelaar verkocht aan de prins de Wagram. Via de Parijse handelaar Druet belandde het in 1909 bij de verzamelaar Gustave Fayet, die er 3.800 frank voor betaalde. Die schakel is pas enkele weken geleden ontdekt in zijn dagboek. Fayet verkocht het nog datzelfde jaar door en zo kwam het bij de Berlijnse uitgever Samuel Fischer en zijn vrouw Hedwig. Na de dood van Fischer in 1934 ging het naar hun dochter Brigitte. Haar man Gottfried Bermann Fischer bracht het in 1932 of 1933 onder bij kunsthandel Paul Cassirer in Amsterdam. In 1936 kocht het Parijse verzamelaarsechtpaar Kapferer het. De familie Fischer had Berlijn toen al verlaten en woonde in Wenen. Of die verkoop in 1936 vrijwillig was en tegen een marktconforme prijs, is precies de vraag die nu op tafel ligt.

Daarna verdween het werk uit Europa. In 1945 kocht de Hollywoodproducent Buddy DeSylva het, later kwam het bij een New Yorkse verzamelaarster en in 1975 bij de familie Blaquier in Buenos Aires. Het hing voor het laatst in 1964 in het Guggenheim. Sotheby's veilt het vanavond als topstuk van 'Legendary', een collectie van twaalf werken van onder anderen Cézanne, Monet en Gauguin, die samen zo'n 450 miljoen dollar moet opbrengen. Het verhaal achter het werk beschreef Martin Bailey begin oktober in The Art Newspaper.

In dat artikel staat een zin die achteraf veelzeggend is. Een woordvoerder van Sotheby's verklaarde op 2 oktober dat het veilinghuis er na recent onderzoek van overtuigd was dat de familie Fischer 'te allen tijde vrij was om over het schilderij te beschikken'. Het herkomstonderzoek was dus gedaan en de conclusie was geruststellend. Zes weken later lag er een brief.

Op 12 november stuurde een Berlijnse herkomstonderzoeker namens de erfgenamen een brief aan Sotheby's. Hij betwistte de verkoop uit 1936 en vroeg het veilinghuis het werk uit de veiling te halen. Vijf dagen later, op 17 november, liet Sotheby's weten dat de familie Blaquier-Arrieta en alle wettelijke nakomelingen van de Fischers een akkoord hebben bereikt. Het veilinghuis spreekt van een 'wederzijds bevredigende oplossing' en erkent de 'complexe geschiedenis uit de nazitijd' van het werk. De erfgenamen noemen de onderhandelingen eerlijk en in vertrouwen gevoerd. De inbrengers zijn blij met een minnelijke oplossing en kijken uit naar een 'buitengewoon resultaat'.

Wat het akkoord inhoudt, is niet bekendgemaakt. Of de opbrengst wordt gedeeld en in welke verhouding, weten alleen de betrokkenen.

De garantie, waarom het veilinghuis geen toeschouwer is

Een veilinghuis verdient van oudsher aan commissie. Het brengt vraag en aanbod bij elkaar, houdt een percentage in en loopt zelf weinig risico. Bij topwerken gaat het tegenwoordig anders. Om een inbrenger over te halen zijn meesterwerk juist bij hem te veilen, biedt een veilinghuis een garantie. Het belooft de inbrenger een minimumbedrag, wat er in de zaal ook gebeurt. Blijft het bieden onder dat bedrag, dan betaalt het veilinghuis het verschil bij of neemt het werk zelf over. Vaak legt het veilinghuis dat risico weer neer bij een derde, die zich vooraf vastlegt op een onherroepelijk bod en in ruil deelt in de winst als het werk hoger gaat.

Sotheby's heeft dit schilderij volgens The Art Newspaper gegarandeerd. Hoe hoog die garantie is en of een derde het risico heeft overgenomen, is niet bekend. Maar bij een verwachte opbrengst van 180 miljoen dollar gaat het om een toezegging van een orde waarbij een veilinghuis zelf partij wordt.

Nu komt vijf dagen voor de veiling de brief van de erfgenamen. Die brief doet twee dingen tegelijk. Hij zet een vraagteken bij de herkomst en dat vraagteken is in de kunstmarkt dodelijk. Kopers van dit kaliber willen een werk dat zij kunnen doorverkopen, uitlenen en tentoonstellen zonder dat ergens een claim opduikt. Een werk met een onopgeloste roofkunstclaim is in de praktijk onverkoopbaar, hoe sterk de juridische positie van de eigenaar ook is. In mijn blog over de vaas uit Centuripe schreef ik dat de markt de moraal volgt en niet het wetboek. Dat geldt hier in het kwadraat.

En daarmee doet de brief het tweede. Hij raakt het veilinghuis in de eigen portemonnee. Trekt Sotheby's het werk terug, dan vervalt de veiling, maar de garantie aan de inbrenger niet zomaar. Laat het de veiling doorgaan met een openstaande claim, dan blijven de bieders weg en moet het veilinghuis de garantie uit eigen zak voldoen. Het zit dan met een schilderij van 180 miljoen waar een claim op rust. Geen enkele uitkomst is aantrekkelijk, behalve één. Een akkoord met de erfgenamen vóór de hamer valt.

Dat verklaart het tempo. Vijf dagen voor een schikking over een werk met een herkomstgeschiedenis van negentig jaar is in de restitutiepraktijk ongehoord snel. Bij de Nederlandse Restitutiecommissie duurt een procedure jaren. Hier zat een partij aan tafel die elke dag vertraging in miljoenen kon uitdrukken.

Aansprakelijkheid in drie richtingen

Stel dat dit een Nederlands veilinghuis was geweest met een werk van deze geschiedenis. Tegenover wie loopt het dan risico? Ik zie drie richtingen.

Tegenover de koper

Wie op een veiling koopt, vertrouwt op de catalogus. Een veilinghuis dat een werk aanbiedt terwijl het weet van een claim en daarover zwijgt, handelt onrechtmatig tegenover de koper (artikel 6:162 BW). Verkoopt het in eigen naam, dan is het bovendien zelf de verkoper en moet het een zaak leveren die aan de overeenkomst beantwoordt (artiktel 7:17 BW). Een topwerk met een verzwegen roofkunstclaim beantwoordt daar niet aan, ook als de koper juridisch eigenaar wordt. De koper kan dan de koop vernietigen wegens dwaling (artikel 6:228 BW) of schadevergoeding vorderen. De veilingvoorwaarden van de grote huizen sluiten veel uit, maar een verzwegen claim waarvan het huis wist, valt daar niet onder. Hier komt nog iets bij. Sotheby's had in oktober publiekelijk verklaard dat de familie Fischer te allen tijde vrij was om het werk te verkopen. Wie zo'n uitspraak doet, legt zichzelf vast. Een koper die daarop afgaat en later met een claim wordt geconfronteerd, heeft een sterk argument dat hij op die mededeling mocht vertrouwen. Precies daarom kon Sotheby's het werk niet zonder meer laten doorgaan. De brief lag er en was niet meer weg te denken.

Tegenover de inbrenger

De verhouding tussen veilinghuis en inbrenger is een overeenkomst van opdracht. Het veilinghuis moet de zorg van een goed opdrachtnemer betrachten (artikel 7:401 BW). Daar hoort bij dat het vóór de veiling onderzoek doet naar de herkomst, de databanken voor geroofde kunst raadpleegt en de inbrenger waarschuwt voor risico's. Bij een werk met een gat in de herkomst tussen 1933 en 1945 is dat geen bijzaak maar de kern van het werk. Een veilinghuis dat een werk garandeert zonder dat onderzoek, neemt een risico dat het bij de inbrenger kan leggen via de garantieovereenkomst. Daarin staat vrijwel altijd dat de inbrenger instaat voor een onbezwaarde titel en dat het veilinghuis het werk mag terugtrekken als een claim opduikt. De inbrenger blijft dan achter met een onverkoopbaar werk en zonder garantie. Ook voor hem was een akkoord dus de enige uitweg.

Tegenover de erfgenamen

Dit is de lastigste richting. Naar Nederlands recht zijn de erfgenamen na negentig jaar vrijwel zeker geen eigenaar meer. Wie te goeder trouw koopt, wordt eigenaar (artikel 3:86 BW) en na twintig jaar bezit wordt zelfs een bezitter te kwader trouw eigenaar (artikel 3:105 BW). In Femme dans un fauteuil leg ik dat uit. Een vordering tot teruggave hebben de erfgenamen dus niet. Kan een veilinghuis dan onrechtmatig handelen tegenover hen door het werk te verkopen? Een Nederlandse rechter zal daar niet snel aan willen. Wel kunnen erfgenamen conservatoir beslag proberen te leggen op het werk om de veiling te blokkeren. Dat lukt alleen als de rechter hun vordering niet bij voorbaat kansloos acht en bij een verjaarde vordering is dat een hoge drempel.

In de Verenigde Staten ligt dat anders. Daar hebben de wetgever en de Californische rechter de verjaring bij roofkunst grotendeels buiten werking gesteld, zoals ik eerder beschreef. Een veiling in New York is dus een veiling in een rechtsstelsel waar de erfgenamen veel meer kans maken. Ook dat zat Sotheby's in de nek.

Verzekering, het gat dat niemand dekt

Een schilderij van 180 miljoen dat bij een veilinghuis hangt, is uiteraard verzekerd. De kunstpolis van het veilinghuis dekt het werk tegen brand, diefstal, transportschade en vrijwel elk ander fysiek onheil, vaak op allriskbasis. In mijn blog over Kumamoto beschreef ik hoe ruim zo'n dekking kan zijn.

Maar met het schilderij is niets gebeurd. Het hangt ongeschonden in de zaal. Wat er mis is, is de geschiedenis. En daarvoor biedt een gewone kunstpolis geen dekking. Een waardedaling door een herkomstprobleem is geen schade aan de zaak. Aanspraken van derden op het eigendom zijn bovendien in de meeste polissen uitdrukkelijk uitgesloten.

Voor dat gat bestaat een aparte verzekering. Titelverzekering, in de Angelsaksische markt al jaren verkrijgbaar en in Nederland nog een zeldzaamheid. Die dekt het verlies dat een eigenaar lijdt als blijkt dat zijn titel gebrekkig is of als een derde een geslaagde claim indient. Of de familie Blaquier-Arrieta zo'n polis had, is niet bekend. Maar zelfs als dat zo was, keert zo'n polis uit bij een geslaagde claim en niet bij een vrijwillige schikking die de eigenaar zelf sluit om een veiling te redden. Wie schikt zonder zijn verzekeraar te betrekken, kan zijn dekking kwijt zijn. Dat schreef ik al over de vaas uit Centuripe en het geldt hier onverkort. In mijn artikel Wie betaalt de teruggave van cultureel erfgoed? in VAST werk ik uit hoe titelgebrekendekking werkt en waarom een lopend herkomstonderzoek bij het sluiten van een verzekering moet worden gemeld.

En het veilinghuis zelf? De garantie is een eigen ondernemersrisico. Een veilinghuis kan dat risico delen met een derde partij die een onherroepelijk bod uitbrengt, maar een verzekering tegen het mislukken van een garantie bestaat niet in de klassieke zin. Het risico dat een werk onverkoopbaar wordt door een claim, draagt het huis zelf. Daarom is herkomstonderzoek voor een veilinghuis geen ethische luxe, maar risicobeheersing. In mijn blog Van oog naar bewijs beschreef ik hoe het onderzoek naar herkomst en toeschrijving steeds meer op bewijsvoering gaat lijken. Deze zaak laat zien hoe wankel dat bewijs blijft. Sotheby's had onderzoek gedaan en verklaarde zich in oktober tevreden. Drie weken later dook in een Frans dagboek een eigenaar op die in geen enkel Van Gogh-overzicht stond. En weer drie weken later betwistten de erfgenamen een verkoop die het veilinghuis als vrijwillig had aangemerkt. Herkomstonderzoek is nooit af. Een veilinghuis dat een garantie afgeeft, moet dat onderzoek dus niet alleen afronden vóór het tekent, maar ook het risico inprijzen dat er na het tekenen nog iets opduikt.

Schade, wie betaalt de schikking?

Stel dat de erfgenamen een deel van de opbrengst krijgen. Dat is bij dit soort akkoorden gebruikelijk, al weten we het hier niet. Wie draagt dat bedrag dan?

Op het eerste gezicht de inbrenger. Hij krijgt minder dan de volle opbrengst. Kan hij dat verhalen? De verkoper van 1975 is na een halve eeuw niet meer aan te spreken. Een vordering tot schadevergoeding verjaart naar Nederlands recht hoe dan ook twintig jaar na de gebeurtenis (artikel 3:310 lid 1 BW). Dat is de scheve verhouding die ik onlangs in VAST beschreef. De claim tegen de huidige eigenaar kent in de praktijk geen einddatum, zijn verhaal op zijn eigen verkoper wel. Zijn verzekeraar betaalt niet, zoals hiervoor bleek. De inbrenger draagt het dus zelf. Maar hij krijgt er iets voor terug. Zonder akkoord was zijn werk onverkoopbaar geweest. Met akkoord brengt het mogelijk een record op. Een deel van 180 miljoen is meer dan het geheel van een onverkoopbaar doek.

Of het veilinghuis meebetaalt, weten we niet. Het zou niet vreemd zijn. Sotheby's zat aan tafel en heeft het grootste belang bij een veiling die doorgaat. Een bijdrage aan de schikking kan het verrekenen met een lagere commissie of een aangepaste garantie. Ook dat is een manier om schade te verdelen zonder dat iemand aansprakelijk hoeft te zijn.

En de erfgenamen? Hun 'schade' is naar Nederlands recht lastig te berekenen. Als de verkoop in 1936 gedwongen was, zou de vraag zijn hoe de familie ervoor had gestaan zonder die dwang. Dan had zij een Van Gogh gehad die nu 180 miljoen waard is. Daar staat tegenover dat zij in 1936 een koopsom heeft ontvangen, die als voordeel zou moeten worden verrekend (artikel 6:100 BW). Maar die hele berekening is theorie. De vordering is naar Nederlands recht al tientallen jaren verjaard. Wat de erfgenamen hebben, is geen juridische aanspraak maar een morele claim die de markt serieus neemt. De schikking is de prijs die de markt daarvoor betaalt.

Dat is de paradox van restitutie in 2026. De erfgenamen van de Fischers hadden bij een Nederlandse rechter waarschijnlijk niets gekregen. Bij een veilinghuis met een garantie van 180 miljoen kregen zij binnen vijf dagen een akkoord. Niet omdat het recht aan hun kant stond, maar omdat de tijd dat was.

Een schikking onder tijdsdruk houdt stand

Een akkoord dat in enkele dagen wordt gesloten, met een veiling van 180 miljoen als stok achter de deur, roept een vraag op. Kan een van de partijen daar later op terugkomen? Stel dat de inbrenger na de veiling vindt dat hij te veel heeft weggegeven. Of dat de erfgenamen ontdekken dat de verkoop in 1936 veel duidelijker gedwongen was dan zij dachten.

Naar Nederlands recht is zo'n akkoord een vaststellingsovereenkomst (artikel 7:900 BW). Partijen leggen daarin vast wat tussen hen geldt, juist om een einde te maken aan onzekerheid of geschil. Dat is de kracht van het instrument. Wie later ontdekt dat de feiten anders lagen, kan zich daar in beginsel niet op beroepen. De onzekerheid over die feiten was nu juist de reden om te schikken. Een beroep op dwaling slaagt daarom zelden.

Blijft over misbruik van omstandigheden (artikel 3:44 lid 4 BW). Wie een ander ertoe brengt een overeenkomst te sluiten door misbruik te maken van diens noodtoestand of afhankelijkheid, kan die overeenkomst zien vernietigd. Tijdsdruk alleen is daarvoor niet genoeg. Beide partijen stonden hier onder druk. De inbrenger wilde zijn veiling, de erfgenamen wilden niet dat het werk voorgoed uit het zicht verdween. Beiden werden bijgestaan door professionals. Dat de erfgenamen de onderhandelingen 'eerlijk en in vertrouwen gevoerd' noemen, helpt de houdbaarheid van het akkoord alleen maar.

De les is dat tijdsdruk bij een schikking geen zwakte hoeft te zijn. Zij dwingt partijen tot een keuze op basis van wat zij nu weten. Wie die keuze goed gedocumenteerd en met bijstand maakt, zit er daarna aan vast. Dat geldt voor de erfgenamen net zo goed als voor de inbrenger.

Wat kunt u hiermee?

De Van Gogh van Sotheby's is een extreem voorbeeld, maar het mechanisme is overal hetzelfde. Zodra een veilinghuis of handelaar zelf financieel belang heeft bij een verkoop, verandert een herkomstclaim van een moreel vraagstuk in een economisch probleem dat snel moet worden opgelost. Dat biedt kansen en risico's.

Voor erfgenamen is de les dat timing alles is. Een brief aan een veilinghuis in de week voor de veiling heeft meer effect dan tien brieven aan een museum. Niet omdat de juridische positie beter is, maar omdat de wederpartij op dat moment niet kan wachten. Wie zo'n brief stuurt, moet wel een onderbouwd verhaal hebben. Herkomstonderzoek is geen bijzaak. In mijn blog over Het wandtapijt met de paarden beschreef ik een andere achterdeur, via het strafrecht. De veilingbrief is de civiele variant.

Voor eigenaren en inbrengers is de les dat herkomstonderzoek vóór de inbreng moet gebeuren en niet erna. Een gat tussen 1933 en 1945 in de herkomst van een werk is een tikkende klok. Wie dat gat zelf onderzoekt en zo nodig vooraf een regeling treft met mogelijke erfgenamen, onderhandelt in alle rust. Wie wacht tot de catalogus is gedrukt, onderhandelt met een mes op de keel. Betrek bovendien uw verzekeraar voordat u schikt, want een eigenmachtige regeling kan de dekking kosten.

Voor veilinghuizen en handelaren ten slotte is de les dat een garantie zonder afgerond herkomstonderzoek een gok is. De zorgplicht tegenover de inbrenger en de koper vraagt om dat onderzoek. Het eigen belang vraagt er nog harder om.

Heeft u vragen over een herkomstclaim, een veilinggarantie of de verzekering van een kunstwerk?

Aarzel dan niet om contact met ons op te nemen. Dat kan via het telefoonnummer boven in beeld of door een e-mailbericht te sturen naar info@jba.nl.

‍

Dit artikel is geschreven door
Edgar Mulders

Heb je vragen? Neem vrijblijvend contact op.

Bewijs

Letselschade­specialisten waar je op kunt bouwen

12.000+
Tevreden klanten


Dé letselschadespecialist van Zuid-Nederland.

12.000+
Zaken

Ruime ervaring met verkeersongevallen en bedrijfsletsel.

9.4
Op Trustoo

"JBA heeft ons dossier buitengewoon goed en effectief afgehandeld."

Gespecialiseerd en gecertificeerd

De advocaten van JBA zijn specialisten. Het kantoor is aangesloten bij het Keurmerk Letselschade.

Heb je wat anders op je hart?

Stel ons je vraag. We antwoorden graag.